Vierhonderd jaar geleden behoorden Antwerpen en Amsterdam, twee steden die maar honderdvijftig kilometer van elkaar af liggen, samen met Venetië tot de belangrijkste handelscentra in de wereld. Antwerpen en Amsterdam waren twee communicerende vaten aan zee, en door de afsluiting van de Schelde door de Spanjaarden, kon de haven van Amsterdam tot grote bloei komen. Antwerpen zou na 1585 nooit meer haar oude positie heroveren. Sindsdien is de zestiende eeuw de Gouden Eeuw van Antwerpen gebleven. De positie van de stad was toen vergelijkbaar met die van New York of Shanghai in onze tijd.

Na 1585 verrokken veel Vlaamse en Brabantse schilders naar de noordelijke Nederlanden, nu het daar economisch voor de wind ging. Frans Hals is misschien wel de beroemdste schilder die in Antwerpen geboren werd en die naar Holland verhuisde. Kort na zijn geboorte vertrokken zijn ouders naar Haarlem, waar hij zijn hele leven zou blijven wonen en werken. Toch bleef Antwerpen na 1585 als kunstcentrum een rol van betekenis spelen. Dat is vooral te danken aan een superster uit die tijd: Pieter Pauwel Rubens.

Zoals Amsterdam de stad van Rembrandt is, zo is Antwerpen de stad van Rubens. De levensgrote verschillen tussen Rubens (1577-1640) en Rembrandt (1606-1669) weerspiegelen ook de verschillen tussen Amsterdam en Antwerpen en tussen de zuidelijke en de noordelijke Nederlanden. Er is een geheimzinnige wisselwerking tussen de cultuur en de volksaard, tussen geschiedenis en identiteit. Was Rubens anders dan Rembrandt omdat hij uit Antwerpen kwam, of zijn Antwerpenaren anders dan Amsterdammers omdat ze erfgenamen zijn van Rubens en de Antwerpse cultuur. Op de Antwerpse identiteitskaart mag de kop van Rubens eigenlijk niet ontbreken, hij is immers de Grote Antwerpenaar en is op een of andere manier bepalend voor elke jongen of meisje dat in de Scheldestad geboren wordt.

Als schilder was Rubens veel meer een Italiaan dan Rembrandt. Hij verbleef ook jaren in Italië terwijl Rembrandt helemaal geen behoefte had om naar het verre Italië te reizen. Aanvankelijk oriënteerde hij zich ook op de Italiaanse schilderkunst onder invloed van zijn leermeester Pieter Lastman. Maar behalve het licht-donkercontrast en het realisme van Caravaggio nam hij de geest van de Italiaanse kunst niet zo over. Bij Rembrandt vinden we dus geen imposante altaarstukken van zes meter de hoogte in geschilderd in stralende Venetiaanse kleuren, theatrale gebaren en zwermen putti.

Wanneer Rembrandt in 1630 een grote opdracht krijgt van Frederik Hendrik om een kruisafname te schilderen, is dat tegelijkertijd een uitdaging om zich spiegelen aan de superstar uit Antwerpen, dus om de stadhouder van de Republiek eens een poepje te laten ruiken. Rembrandt neemt de compositie van zijn grote voorbeeld Rubens over maar maakt er toch een heel eigen voorstelling van. Gisteren zag ik in de Lieve Vrouwe Kathedraal in Antwerpen voor het eerst van mijn leven de wereldberoemde kruisoprichting en kruisafname van Rubens, geschilderd tussen 1610 en 1614, dus zo´n vierhonderd jaar geleden. Ik heb er gemengde gevoelens bij. Aan de ene kant is het met een verbluffende virtuositeit geschilderd. Rubens was niet voor niets de grootste schilder van zijn tijd. Maar aan de andere kant is het Venetiaans spierballenwerk. Een werk ván een rijke vóór de rijken. Het mist het gewone en natuurlijke dat Rembrandt heeft weten te bewaren.

Hoewel Rubens de barok introduceert, staat hij nog duidelijk in het maniërisme en dat betekent: in het onvermijdelijke verwrongen bloot. Waarschijnlijk komt mijn voorkeur voor Rembrandt door mijn verbondenheid met de nuchtere Hollandse cultuur. De uitbundige Venetiaanse cultuur die Rubens zo hartstochtelijk geadopteerd had, staat verder van mij af. Terwijl Rubens de Moeder Gods schildert als een schatrijke Venetiaanse courtisane, lijkt ze bij Rembrandt meer op een boerenmeid, zoals Karl Marx als opmerkte. Het is maar waar je de voorkeur aan geeft.

Ik dacht dat ik mijn stromingen kende, maar van het vorticisme had ik nog nooit gehoord. Je kunt het ergens plaatsen tussen kubisme, expressionisme en futurisme, in de jaren vlak voor en tijdens de Eerste Wereldoorlog. Om te kunnen oordelen of een kunstwerk nu kubistisch, expressionistisch, futuristisch of vortistisch is, daarvoor heb je fingerspitzengefuhl nodig. De stroming dankt haar naam aan de dichter Ezra Pound die de term in 1913 voor het eerst gebruikte. Percy Wyndham Lewis (1882-1957) is de ‘uitvinder’ van het vorticisme, dat gekenmerkt wordt door scherpe en harde vormen. Op de beroemde cover van Blast lijkt de tekening door een granaat verscheurd. De fragmentatie die in het kubisme begint, gaat in het vorticisme een stap verder. De verscheurende kracht van de loopgravenoorlog komt in deze stroming agressief en dus doeltreffend tot uitdrukking. Er hoort dan ook geen positief mensbeeld bij:

Percy Wyndham Lewis werd geboren aan boord van het jacht van zijn ouders, voor de kust van Nova Scotia. Zijn vader was Amerikaans, zijn moeder Britse. Hij bezocht de Rugby School en later de Slade School of Fine Art in London, maar werd van beide opleidingen verwijderd. In 1912 reisde hij naar Europa en studeerde een tijdlang kunst te Parijs, waar hij vriendschap sloot met Ezra Pound. Uit deze vriendschap kwam in 1914 Blast voort, het tijdschrift voor Vorticisme. Vorticisme werd geïnspireerd door het kubisme, het futurisme (…) en kenmerkte zich met name in de schilderkunst door scherpe contouren en contrasterende kleuren. In de schrijfkunst verdedigde Lewis de ‘externe stijl’, een heldere, objectieve en vooral visuele verteltechniek, met vaak mechanische personages. Lewis zette zich fel af tegen het subjectieve van bijvoorbeeld D.H. Lawrence en tegen modernistische schrijvers als James Joyce en Gertrude Stein, mede vanuit een negativistische houding ten opzichte van seks en wantrouwen tegen het onderbewuste. Hij was een bewonderaar van Friedrich Nietzsche en Henri Bergson (die hij later overigens ook weer bekritiseerde).
 
Bron: nl.wikipedia.org

Vorticism [ en.wikipedia.org ]

De grote ontdekking in het boek British Vision Observatie en verbeelding in de Britse kunst is voor mij Richard Wilson, een achttiende eeuwse landschapsschilder uit Wales. Een van zijn landschappen, daterend uit 1765, staat afgebeeld op de boekomslag. Wilson’s landschappen ademen de klassieke rust van Claude Lorrain. Hij heeft een klassieke penseelvoering en met veel gevoel voor verhoudingen, grote vormen en gedempte kleuren blijven zijn composities rustig en afgewogen.

Richard Wilson (1714-1782) was de zoon van een predikant uit Penegoes, Montgomeryshire. In 1729 ging hij naar Londen waar hij begon als portretschilder. Tussen 1750-1757 was tijdens zijn grand tour in Italië waar hij zich ging toeleggen op het landschap. Terug in Engeland was hij de eerste grote Britse schilder die zich volledig aan het landschap had toegewijd. Zijn stijl stond onder invloed van Claude Lorrain en de 17e eeuwse Nederlandse landschapsschilderkunst.

Richard Wilson [ en.wikipedia.org ]

Kan er uit Nazareth iets goeds komen? Wat mag je verwachten van een bekrompen plaatsje in de provincie? Maar de geest waait overal. Dus ook in Veenendaal.

Op mijn eenentwintigste ben ik mijn geboorteplaats ontvlucht. Anders dan mijn vader die er geboren en getogen is en er na 81 jaar nog steeds woont. Mijn moeder die uit Zuid-Holland komt mag zich ook al ruim een halve eeuw ‘n Vèènse noemen. Jaarlijks op 15 mei schuift ze in leeftijd aan bij mijn vader en vandaag viert ze haar 81e verjaardag. Op 27 april j.l. was ik bij de presentatie van het boekje Door de ogen van mijn vader van Stef Bos . Het leek mij wel een aardig boekje voor haar verjaardag.

Uit de omvangrijke collectie kleurendia’s die vader A.W.Bos in de jaren zestig en zeventig maakte, werden ruim zestig foto’s geselecteerd waarbij zijn zoon korte teksten schreef. Net als de liedjes van Stef Bos is het boekje over het leven, waarin mijmering en nuchterheid elkaar afwisselen. Stef Bos en ik schelen twee jaar en zijn herinneringen aan Veenendaal overlappen die van mij.

In een tekstje over de fanfares van Scheepjeswol en Caecilia komt een oud beeld uit mijn jeugd naar voren dat ik helemaal vergeten was. Voor de harmonie liep als mascotte altijd iemand met een schaap vooruit. Mijn eerste ervaring met de fanfare van Scheepjeswol grensde overigens aan horror. Als je drie jaar oud bent, leef je nog in het animistische stadium en zo was voor mijn ontvankelijke blik het donkere vaandel van de harmonie bezield met een duistere kracht. Ik durfde er niet rechtstreeks naar te kijken, maar in de spiegeling op de ruiten van Maison Kramer bleef ik het dreigende vaandel nauwlettend in het vizier houden. Ik wilde voorkomen dat het plotseling achter mij zou kunnen opduiken. Een rechtstreeks confrontatie durfde ik niet aan.

De man die terugkijkt op de peuter, de kleuter, het jongetje en de puber in zichzelf, dat is natuurlijk Stef Bos ten voeten uit. Voor mij is het herkenbaar, niet alleen omdat mijn jeugd ook in Veenendaal op straat is blijven liggen.

Vorig jaar begonnen we onze vakantie met een bezoek aan de Mathildenhöhe in Darmstadt. Deze kunstenaarskolonie werd in 1899 door Ernst Ludwig van Hessen-Darmstadt gesticht. Hij wilde zijn stad tot een centrum van nieuwe kunst maken. Daarmee ging de groothertog openlijk de concurrentie aan met München. Dit jaar willen we onze reis beginnen in München, de stad waar de Jugendstil oorspronkelijk vandaan komt. De stijl begon hier onder de naam Secession in 1892.

Rond de schilder Franz von Stuck (1863-1928) hadden zich in april 1892 zo’n honderd jonge kunstenaars verzameld. Daaronder bevonden zich August Endell (1871-1925), Hermann Obrist (1862-1927), Richard Riemerschmid (1868-1957), Bruno Paul (1874-1968), Leo Putz (1869-1940), Thomas Theodor Heine (1867-1948) en last but not least Peter Behrens (1868-1940).

Deze kunstenaars zetten zich af tegen de gevestigde orde van de Königlich-privilegierte Münchener Künstlergenossenschaft (MKG) die onder invloed stond van de schilder Franz von Lenbach (1836-1904). De kunstenaars van de Secession zoals ze zich noemden, weigerden het historisme te volgen dat op de kunstacademies onderwezen werd. Ze wilden een nieuwe, internationale kunst die betrekking heeft op de gehele mens en zijn sociale leven.

De jonge honden van de Secession, Jugendstil en Art Nouveau (de namen waaronder deze nieuwe kunst bekend werd) waren beïnvloed door het socialisme van Arts and Crafts en waren internationaal georiënteerd. Ze moesten niets hebben van het historisme dat meestal in dienst stond van een bekrompen nationalisme. Keizer Wilhelm II had daarom een hekel aan de Jugendstil. Hij zag deze nieuwe kunst waarschijnlijk als een bedreiging van de gevestigde orde. Tot aan zijn dood in 1941 in Doorn bleef hij trouw aan het historisme en eclecticisme van de Gründerzeit. Ik zou ook kunnen schrijven dat hij gewoon een slechte smaak had.

Toen de jonge kunstenaars in 1892 zich in München verenigd hadden, gebruikte Franz von Lenbach zijn invloed bij de prins regent Luitpold van Beieren en de minister van culturele zaken Müller om de avant garde tegen te houden. Maar hij kon niet voorkomen dat in de zomer 1893 de eerste internationale tentoonstelling van de Secession plaatsvond. Franz von Lenbach had namelijk ook tegenstanders die de avant garde steunden. Dat waren de kunstverzamelaar en later redacteur van Jugend Georg Hirth, de socialistische leider Georg von Vollmar en graaf van Toerring-Jettenbach.

Münchener Secession [ de.wikipedia.org ]
The Origin of Jugendstil [ la-belle-epoque.de ]

De western Shane werd in 1953 voor zes oscars genomineerd. Regisseur George Stevens greep zelf tweemaal naast. De oscars voor de beste film en beste regisseur gingen dat jaar naar Buddy Adler en Fred Zinnemann voor From here to eternity. Shane verzilverde wél de oscar voor de beste cinematografie van Loyal Griggs. Het onderwerp en het verhaal doen mij aan twee latere westerns denken. Clint Eastwood speelde in 1985 al in een remake van Shane (Pale Rider) voordat hij zeven jaar later Unforgiven (1992) maakte. Daarbij heeft hij zich duidelijk door Shane laten inspireren. Ook hier gaat het over het ellendige bestaan van een keuterboertje op een hoogvlakte in de Rocky Mountains en is er Bijbelse symboliek. De andere western is de tamelijk onbekende psychedelische western (ja, dat is een genre) The Hired Hand (1971) van en met Peter Fonda. Beide films verenigen de hired hand en de lonesome cowboy in de hoofdpersoon, een man van weinig woorden uiteraard. Want in westerns hoort dat zo. En Clint Eastwood en Peter Fonda zijn al helemaal geen praters.

Hoofdrolspeler Allan Ladd speelde na Shane nog in twintig films. Ook al had hij met Shane zijn beroemdste rol, ik zie hem toch liever samen met Veronica Lake in een film noir, bijvoorbeeld The Glass Key (1942), This Gun for Hire (1942) of The Blue Dahlia (1946).

In de serie Volgens Verhoeven in De Volkskrant schreven Paul Verhoeven en Bob Scheers in november een korte beschouwing over Shane. Volgens Paul Verhoeven is Shane zonder meer een Jezusfiguur. In de allereerste scene komt hij van links naar rechts de film ingereden. Dat betekent in de taal van de western dat we met een good guy te maken hebben. Bovendien is hij gekleed in licht suede. Regisseur George Stevens, die 12 jaar later de Jezusfilm The Greatest Story Ever Told zou maken, heeft al die Jezussymboliek in Shane er bewust ingebracht. Het legendarische einde met de schreeuwende Joey: “Shane, come back!” duidt volgens Verhoeven op de wederkomst van Christus.

imdb.com | Shane [ nl.wikipedia.org ]

Volgende maand hopen we München te bezoeken. Als liefhebbers van de Jugendstil, zitten we in München goed. Jugend, het tijdschrift waar de Jugendstil ( of Art Nouveau, Nieuwe Kunst en Secession) haar naam aan te danken heeft, verscheen voor het eerst in 1896 in München. Rond de schilder Franz von Stuck had zich in 1892 een groep jonge kunstenaars verzameld. Onder de naam Secession scheidde deze zich af van de gevestigde kunstenaars die werden aangevoerd door de schilder Franz von Lenbach. Von Lenbach en Von Stuck hadden veel invloed op de kunstenaars in München en leefden als prinsen. We zijn van plan om in de Beierse hoofdstad zowel de Städtische Galerie im Lenbachhaus als Villa Stuck te bezoeken, de voormalige residenties van deze schilders.

Een van de kunstenaars van de Secession was August Endell. Hij was zelf weer een leerling van de beeldhouwer Hermann Obrist. Deze had aanvankelijk medicijnen en natuurwetenschappen gestudeerd en zich beziggehouden met botanie. Hij had een scherpe blik voor de plantaardige natuur en ontwikkelde zijn opvattingen over kunst op basis van de ideeën van wetenschappers uit zijn tijd. Hij verdiepte zich in Darwin, Haeckel en Fechner en de natuurfilosofie van Schelling. Zijn leerling August Endell had deze ideeën overgenomen en voegde daar nog de theorie van de Einfühlung bij, die door de filosoof en psycholoog Theodor Lipps was uitgewerkt. De plantaardige Jugendstil is nauw verbonden met deze opvattingen. Ook Kunstformen der Natur (1899-1904) van Ernst Haeckel , dat op de grens ligt van biologie en beeldende kunst, heeft veel invloed gehad op kunstenaars aan het begin van de twintigste eeuw.

München, Stadt des Jugendstils [ villastuck.de ]
The Dawn of Modernism, Jugendstil und Art Nouveau [ villastuck.de ]

Toen ik negen jaar was, kreeg mijn grote broer een abonnement op het legendarische stripweekblad PEP en werd de Donald Duck voor mij alleen. Toch vond ik de PEP veel spannender om te lezen. Zo’n veertig jaar geleden tekende de crème de la crème van de Nederlandse (strip)tekenaars voor PEP: Hans G.Kresse (1921-1992), Peter van Straten (1935), Daan Jippes (1945), Fred Julsing (1942-2005), Dick Matena (1943), Martin Lodewijk (1939) en Peter de Smet (1944-2003). Wie hier ook niet vergeten mag worden, is Willy Lohmann (1936).

Gisteren las ik weer eens een episode uit zijn strip Kraaienhove uit 1972. Het verhaaltje stelt weinig voor, maar de tekeningen in zwart-wit zijn getekend in een superieure en originele stijl. De filmische composities en de licht-donker verhoudingen doen me denken aan de expressionistische film en de film noir. Kraaienhove verscheen tussen 1962 en 1972 als krantenstrip in zwart-wit. Eind 1974 verscheen er een ingekleurde versie (episode: het grijze verleden). Persoonlijk vind ik dat werk minder geslaagd. De kracht van Lohmann’s tekeningen is juist de spanning tussen de pikzwarte inkt en het witte papier.

my other favourite things | Mijn PEP collectie (1970-1975) | lambiek.net

Deze legendarische Duitse film van Alexander Kluge uit 1966 geeft net als Persona (1966) van Ingmar Bergman of Repulsion (1965) van Roman Polanski een sober realistisch beeld van de jaren zestig. Bovendien worden de hoofdrollen in deze films door vrouwen gespeeld. Abschied von gestern tekent een portret van het naoorlogse West-Duitsland in de jaren zestig. Edgar Reitz van de tv-serie Heimat was verantwoordelijk voor de camera. Art director Hucky Hornberger van Der Baader Meinhof Komplex (2009) zal goed naar deze film gekeken hebben voor een reconstructie van het tijdsbeeld. En regisseur Uli Edel lijkt de droge registrerende stijl van Reitz gevolgd te hebben.

Tachtigers
Alexander Kluge is in februari tachtig geworden.
Edgar Reitz hoopt in november tachtig te worden.

Film die mij vooral betoverd heeft door de fotografie en cinematografie van Remi Adefarasin. Ik was getroffen door de fantastische casting van actrice Abbie Cornish als Bess Thockmorton. Ze lijkt sprekend op het fantastische meisjesportret dat Rubens rond 1615 schilderde en dat nu in het Liechtenstein Museum in Wenen hangt. Lady Bess Thockmorton (later Elisabeth Raleigh) overtuigt mij volledig als een authentiek ‘gezicht 1600′.

Elizabeth: The Golden Age